Trends cijfers gedwongen zorg

Welke gegevens bekeken wij?

De inspectie ontvangt 2 keer per jaar gegevens van zorgaanbieders over de toepassing van gedwongen zorg bij cliënten. De plicht om gegevens aan te leveren bij de inspectie is vastgelegd in de Wzd en de Wvggz. Deze wetten regelen de rechten van cliënten die gedwongen zorg krijgen. De gegevens geven een beeld van hoe vaak en in welke vorm deze zorg is toegepast. 

Voor de analyses van de gegevens maakte de inspectie een selectie van zorgaanbieders waarvan gegevens beschikbaar zijn uit 2023, 2024 en 2025.

Wat doet de inspectie met deze gegevens?

In het toezicht heeft de inspectie blijvend aandacht voor een zorgvuldige toepassing en verminderen van dwang in de zorg. De cijfers bieden hiervoor waardevolle inzichten. De inspectie gebruikt deze informatie om:

• toezichtbezoeken en gesprekken voor te bereiden en om met zorgaanbieders op organisatieniveau het gesprek te voeren over de trends, kansen en uitdagingen.
• risico’s te signaleren.
• inzicht te krijgen in landelijke trends via gesprekken met zorgprofessionals.
   

Gesprekken met zorgprofessionals (Wvggz en Wzd)

Elk jaar bespreekt de inspectie de ontvangen gegevens per sector met vertegenwoordigers van zorgaanbieders, brancheorganisaties en cliëntvertrouwenspersonen. Deze gesprekken, samen met de cijfers, leidden tot landelijke inzichten in het gebruik van dwang in de zorg.

Als we naar de cijfers kijken, stijgt het aantal geregistreerde dwangtoepassingen. Dit geldt voor de verpleeghuiszorg en wijkverpleging, de gehandicaptenzorg én de ggz. De stijging in aantal registraties van toepassingen is groter dan de stijging in het aantal cliënten met een geldige indicatie, zorgmachtiging en/of crisismaatregel.

De verhalen achter de cijfers

Wij vroegen de zorgprofessionals hoe zij kijken naar deze stijging in de registraties van gedwongen zorg. Ook luisterden we naar hun verhalen over de context en het verhaal achter de cijfers. Deze verhalen zijn in lijn met wat we vorig jaar hoorden van de professionals uit het veld:

• Zorgprofessionals zijn beter geschoold in het herkennen van gedwongen zorg. Ook de bewustwording om gedwongen zorg te registreren is groter. Dat kan een deel van de stijging in de cijfers verklaren. 
• Daarnaast geven zorgprofessionals uit alle drie de sectoren aan dat er steeds meer cliënten met een complexe zorgvraag zijn. 
• Een andere verklaring is het personeelstekort en wisselingen van personeel. Dit heeft als gevolg dat medewerkers de cliënt minder goed kennen, wat kan leiden tot het sneller inzetten van gedwongen zorg.

Bewustzijn groeit

Ondanks de stijging in het aantal geregistreerde toepassingen van gedwongen zorg, geven zorgprofessionals aan steeds kritischer te zijn op de inzet hiervan. Zij zetten in op preventieve maatregelen om de inzet van gedwongen zorg zoveel mogelijk te voorkomen. Ook gaan ze in gesprek over kwaliteit van leven om de inzet van gedwongen zorg beter af te wegen. 

Wat opvalt per sector

Bij de verschillende sectoren vielen deze punten het meest op:

Verpleeghuis en wijkverpleging

• In 2025 komen de meeste registraties voor in de hoofdcategorie Medische handelingen en therapeutische maatregelen, terwijl dit in de voorgaande jaren de hoofdcategorie Beperken bewegingsvrijheid was. 
• Het openen van de deuren krijgt steeds meer aandacht in de verpleeghuiszorg. Zorgprofessionals maken per cliënt een individuele afweging om indien nodig de bewegingsvrijheid te beperken zoals het gebruik van een elektronische leefcirkel. Het aantal registraties onvrijwillige zorg neemt daarmee niet af, maar verschuift naar andere categorieën van onvrijwillige zorg.

Gehandicaptenzorg

• In de gehandicaptenzorg is het aantal toepassingen van Fysieke fixatie gestegen in de subcategorieën onvoorzien en structureel ongepland. Dit betekent dat deze maatregel wordt ingezet als een noodsituatie erom vraagt of dat deze maatregel wel in het zorgplan staat maar alleen wordt toegepast als het nodig is.
• Ook het aantal toepassingen van Insluiten is gestegen in de categorie structureel ongepland. Dit betekent dat deze maatregel wel het zorgplan staat, maar alleen wordt toegepast als het nodig is.

Geestelijke gezondheidszorg

• Het aantal registraties van Insluiten steeg tussen 2023 en 2024, maar lijkt te stabiliseren tussen 2024 en 2025. Dit is met name toe te schrijven aan een daling in het aantal registraties in de subcategorie Separeerverblijf.
• Veel zorgaanbieders streven naar, passend bij de cliënt, minder ingrijpende vormen van verplichte zorg. Het aantal registraties verplichte zorg neemt daarmee niet af, maar verschuift naar een andere categorie. In plaats van insluiten wordt er dan gekozen voor bijvoorbeeld verplichte medicatie inname. 
• In 2025 valt de stijging op van het aantal registraties in een viertal categorieën die minder vaak voorkomen. Dit zijn: Onderzoek aan kleding en lichaam, Onderzoek woon/verblijfsruimte op gedrag beïnvloedende middelen/gevaarlijke voorwerpen, Controle aanwezigheid gedrag beïnvloedende middelen en het Aanbrengen beperkingen het eigen leven in te richten. 

De waarde van de gegevens

De huidige gegevens geven niet in alle gevallen een volledig en nauwkeurig beeld van de praktijk. Dit komt onder andere door verschillen in de manier waarop zorgverleners gedwongen zorg definiëren en registreren. Toch bieden de verzamelde gegevens waardevolle inzichten in de toepassing van gedwongen zorg.
De gegevens helpen om ontwikkelingen zichtbaar te maken, gerichte vragen te stellen en het gesprek over de praktijk achter de cijfers te voeren. Door deze inzichten gezamenlijk te bespreken en ervan te leren, kunnen we bijdragen aan het verder voorkomen en terugdringen van gedwongen zorg.

Streven naar meer eenheid in registratie 

De inspectie blijft met zorgaanbieders in gesprek over de toepassing en registratie van gedwongen zorg. Deze gesprekken dragen bij aan een beter begrip van de cijfers en de duiding daarvan. Ook bieden deze gesprekken ruimte om ervaringen uit de praktijk te delen, van elkaar te leren en goede voorbeelden uit de praktijk uit te wisselen
Een goede registratie van gedwongen zorg is belangrijk om ontwikkelingen in de praktijk te kunnen volgen. En om het terugdringen van gedwongen zorg te ondersteunen. Verdere verbetering van de registratie is mogelijk en nodig.
Een uniforme registratiepraktijk, duidelijke registratie-eisen en passende digitale ondersteuning door ECD- en EPD-leveranciers zijn een belangrijk doel. Om dat te bereiken moeten de betrokken partijen zoals zorgaanbieders, brancheorganisaties, softwareleveranciers en beleidsmakers met elkaar samenwerken.

De basis: gegevens op tijd en volledig aanleveren

Het blijft belangrijk om uw gegevens op tijd en volledige aan te leveren. Actuele informatie over het aanleveren van digitale overzichten en kwalitatieve analyses in het kader van de Wvggz en Wzd vindt u bij: