De cijfers over gedwongen zorg gingen ook afgelopen jaar weer omhoog. Dat ziet de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) in verpleeghuizen, wijkverpleging, gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg. Het gaat daarbij bijvoorbeeld over gedwongen opnames, vrijheidsbeperkingen, insluiten en vasthouden, het onder dwang geven van medicijnen of iemand verzorgen of wassen die dat niet wil.
Beeld: © ANP | Anita Pantus
Dat blijkt uit cijfers over de afgelopen 3 jaar die zorgaanbieders naar de inspectie stuurden op basis van 2 wetten over dwang in de zorg.
Logische verklaringen
Voor de hogere cijfers zijn er logische verklaringen, blijkt uit gesprekken met zorgaanbieders.
- Betere registraties. Dus zonder dat er echt meer dwang is toegepast dan eerder. Zorgprofessionals zijn zich steeds meer bewust van de dwang en de vrijheidsbeperkingen die zij toepassen. Ze registreren dat ook steeds beter.
- Er zijn steeds meer cliënten met complexe problemen. Ook in totaal zijn er meer cliënten met een indicatie, zorgmachtiging of crisismaatregel.
- Door personeelstekorten in de zorg zijn er steeds meer wisselende medewerkers die hun cliënten minder goed kennen. Dat kan leiden tot het sneller inzetten van gedwongen zorg.
Slag om de arm bij de cijfers
De inspectie keek alleen naar de gegevens van zorgaanbieders die 3 jaar lang cijfers hebben aangeleverd. Dat zijn wel de meeste zorgaanbieders, maar niet allemaal. Het gaat de inspectie vooral om de stijgende trend die uit de cijfers blijkt. Daarmee gaat de inspectie het gesprek met zorgaanbieders aan; die kunnen ervan leren om dwang in de zorg zo veel mogelijk te verminderen.
Geanalyseerde cijfers
Voor zover de inspectie de cijfers kon analyseren, blijkt daaruit het volgende:
- In verpleeghuizen en de wijkverpleging kregen bijna 2.700 geregistreerde cliënten te maken met een vorm van dwang of vrijheidsbeperking. Dat is 8 procent meer dan vergelijkbare cijfers over 2024.
- In de gehandicaptenzorg gaat het om bijna 5.500 geregistreerde cliënten die ermee te maken kregen. Een stijging van 6 procent.
- In de geestelijke gezondheidszorg (ggz) gaat het om 13.700 geregistreerde cliënten die met dwang of vrijheidsbeperking te maken kregen. Dat is 5 procent meer dan vergelijkbare cijfers over 2024.
Uitgangspunt: zo min mogelijk dwang
De 2 wetten die een basis bieden voor het toepassen van gedwongen zorg zijn de Wet zorg en dwang (Wzd) en de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz). Het uitgangspunt van beide wetten is dwang in de zorg zo veel mogelijk te voorkomen. En als het toch echt nodig is, dan zo min en zo kort mogelijk.
Dat is ook waar de inspectie tijdens bezoeken aan zorgaanbieders naar kijkt en over spreekt. Bij bezoeken aan verpleeghuizen komt vaak het opendeurenbeleid aan de orde. Als verpleeghuizen hun deuren meer open laten voor hun bewoners, komen daar vaak andere vormen van toezicht voor terug, bijvoorbeeld de inzet van elektronische leefcirkels. Het aantal registraties van onvrijwillige zorg neemt daarmee niet af, maar verschuift naar andere categorieën van onvrijwillige zorg.
De inspectie verwacht dat zorgaanbieders (en hun koepelorganisaties) er zelf alles aan doen om gedwongen zorg zo veel mogelijk te verminderen.
Ook eenduidige registraties zijn belangrijk voor het inzicht over dwang in de zorg, en daarmee voor bewustwording bij zorgverleners.
Gesloten jeugdzorg
Over de gesloten jeugdzorg (JeugdzorgPlus) zijn er nu ook cijfers over 2025 over het toepassen van dwang en vrijheidsbeperkende maatregelen. Dat komt door een vrij recente wetswijziging. Daardoor is er geen vergelijking met eerdere jaren mogelijk. In de meeste gevallen ging het om het plaatsen op de eigen kamer, vastpakken en vasthouden en om het verbieden van een smartphone. In de gesloten jeugdzorg waren er vorig jaar nog zo’n 430 jongeren.
De gesloten jeugdzorg wordt in hoog tempo om- en afgebouwd, in 2030 moet er geen gesloten jeugdzorg meer zijn. In de open jeugdzorg zijn dwang en vrijheidsbeperkende maatregelen (behalve in noodsituaties) al lang niet toegestaan.