Toezicht op seksueel grensoverschrijdend gedrag

Wanneer je zorg of hulp nodig hebt, ben je altijd afhankelijk van degene die zorg aan jou verleent. Voor je behandeling ben je afhankelijk van je zorgverlener. Vanwege deze afhankelijkheidsrelatie is seksuele intimiteit tussen zorgverlener en cliënt beschadigend. Daarom heet elke vorm van seksualiteit tussen cliënt en zorgverlener grensoverschrijdend en is het niet toegestaan. IGJ signaleert en richt zich met het toezicht op bewustwording, preventie en interventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag. 

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is gedrag dat seksueel van aard is, waarbij sociale of fysieke omgangsgrenzen worden overschreden. Dit gedrag komt in de hele maatschappij voor; ook in de zorg en ook door zorgverleners. 

Seksueel grensoverschrijdend gedrag kan zijn:

  • Intimiteiten die niet onder professioneel handelen vallen, zoals het uitwisselen van seksueel getinte berichten en foto’s.
  • Gewenste en ongewenste intimiteiten, zoals uitingen van verliefdheid en relaties.
  • Ernstig seksueel misbruik, zoals aanranding en verkrachting.

Stimuleren van een veilige zorgrelatie

De visie van de inspectie bij het toezicht op seksueel grensoverschrijdend gedrag is te lezen op Toezicht op een veilige zorgrelatie. In een veilige zorgrelatie past geen seksueel grensoverschrijdend gedrag. Om een veilige zorgrelatie te stimuleren, is een aantal dingen belangrijk: 

  • werken aan bewustzijn;
  • gevoelens bespreekbaar maken;
  • het voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Voor de langdurige zorg is de Leidraad Veilige zorgrelatie geschreven. De drie pijlers uit de ‘veilige zorgrelatie’ zijn ook de uitgangspunten voor het toezicht van IGJ. Dat zijn bewustwording, preventie en interventie. Deze drie pijlers zijn toepasbaar op alle sectoren in de zorg en de jeugdhulp. Ze vormen een hulpmiddel om afspraken te maken over onder andere seksueel grensoverschrijdend gedrag in de zorg. 

Meldingen zijn een belangrijke bron van informatie voor de inspectie. Dat zijn de meldingen die zorgaanbieders doen, maar ook meldingen die cliënten en andere betrokkenen doen. Zie Verplicht melden van geweld in de zorgrelatie. Cliënten en andere betrokkenen kunnen klachten melden via het Landelijk Meldpunt Zorg van de inspectie.

Via bewustwording naar preventie en interventie

Erkennen dat seksueel grensoverschrijdend gedrag ook in de zorg voorkomt en erover praten, helpt om bewustzijn te vergroten. Erover blijven praten, helpt om een veilige zorgrelatie te stimuleren en te behouden. Door het gesprek over intimiteit en seksualiteit steeds te voeren, krijgen preventieve maatregelen meer kans. 

Inspecteurs praten over seksueel grensoverschrijdend gedrag door zorgverleners. Dat doen ze bijvoorbeeld tijdens jaargesprekken met zorgorganisaties, beroeps- of brancheorganisaties of tijdens inspectiebezoeken. Ook als er geen meldingen zijn, spreekt IGJ met zorgaanbieders over seksueel grensoverschrijdend gedrag. 

Voor de inspectie is het gesprek over een veilige zorgrelatie de eerste stap om het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag in de zorg zo klein mogelijk te maken. Daarbij is de aandacht van iedere zorgprofessional nodig. Ook helpt een aantal maatregelen en stappen om seksueel grensoverschrijdend gedrag te voorkomen. Als seksueel grensoverschrijdend gedrag plaatsvindt of plaats heeft gevonden, moet iedereen weten wat hij kan doen. Meer informatie hierover staat in de brochure van de inspectie: Het mag niet, het mag nooit.

Erwin Pietersma (afdelingshoofd bij de IGJ) sprak bij BNR-radio uitgebreid (19 min.) over seksueel grensoverschrijdend gedrag in de zorg. Het mag niet, het mag nooit, en de inspectie treedt op na meldingen als het toch gebeurt. Maar hoe is het zo goed mogelijk te voorkómen. Het BNR-fragment kunt u hier luisteren.

Informatie over de meldingen die IGJ ontvangt

Het aantal meldingen bij de inspectie over seksueel grensoverschrijdend gedrag door zorgverleners met cliënten en patiënten als slachtoffer, daalde de afgelopen jaren nauwelijks. 

In 2020 kwamen er bijna 140 van dit soort meldingen binnen bij de inspectie. Daarvan speelden er ongeveer: 

  • 40 in de gehandicaptenzorg 
  • 40 in de geestelijke gezondheidszorg
  • 18 in de jeugdhulp
  • 10 in de verpleging en verzorging
  • 10 in de eerstelijns zorg (huisartsen, fysiotherapeuten)
  • 10 in ziekenhuizen
  • 5 in de zorg voor asielzoekers en justitiabelen.

De zorgverleners die (seksuele) grenzen overschreden zijn zowel mannen als vrouwen, van alle leeftijden en van alle beroepsniveaus. De aard en de ernst lopen uiteen: van uitingen van verliefdheid tussen een zorgverlener en een cliënt tot ongewenste intimiteiten en ernstig seksueel misbruik.

Uit onderzoek blijkt dat er voor slachtoffers een drempel is om seksueel grensoverschrijdend gedrag te melden. Zeker als degene die het doet, een bekende is. Waarschijnlijk liggen de cijfers dus hoger dan bij zorgaanbieders en bij de inspectie bekend is.

Bepaalde kenmerken van de werkplek en van zorgverleners kunnen wijzen op een hoger risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag. Op de pagina Preventie: niet voorbij de grens staat meer informatie over de risicofactoren die de inspectie vaker terugziet in meldingen.