De wachttijden in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) zijn te lang. Daardoor is er een risico dat cliënten niet op tijd de zorg krijgen die ze nodig hebben. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt of zorgaanbieders genoeg doen om de wachttijden te verkorten. Bijvoorbeeld door in de regio beter samen te werken.
Oorzaken wachttijden in de ggz
De inspectie ziet dat een gebrek aan samenwerking in de zorg invloed heeft op lange wachttijden in de ggz. Ook hebben zorgaanbieders nog onvoldoende afspraken gemaakt over wie voor welke zorg verantwoordelijk is wanneer een cliënt op de wachtlijst staat. Er zijn ook oorzaken die zorgaanbieders moeilijker zelf kunnen aanpakken. Zo vragen steeds meer mensen om psychische hulp. Ook hebben zorginstellingen moeite om genoeg goed personeel vinden.
Het actueel aantal wachtplekken zijn de plekken op de wachtlijst bij een ggz-aanbieder voor aanvang van een aanmeldgesprek of behandeling.
Landelijk waren er in oktober 2024 bijna 109.000 wachtplekken voor geestelijke gezondheidszorg. Dat gaat over alle vormen van ggz, van lichte zorg tot complexe zorg. Ruim 57 procent van de wachtplekken moet ook langer wachten op een aanmeldgesprek en behandeling dan de norm van maximaal 14 weken die daarvoor geldt. Op de website van de NZa staan cijfers per regio: Informatiekaart Wachttijden en wachtplekken ggz - oktober 2024
De NZa spreekt van wachtplekken omdat uit onderzoek in 2022 in opdracht van de NZa bleek dat ongeveer 1 op de 5 wachtenden met dezelfde zorgvraag op meerdere wachtlijsten staat. Als we spreken van aantallen wachtenden zouden we dus geen rekening houden met deze 'dubbelwachtenden'.
Samenwerking toezicht met Nederlandse Zorgautoriteit (NZa)
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt of zorginstellingen genoeg doen om de wachttijden te verkorten. Dit doen we samen met de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) in regio’s waar de gemiddelde wachttijd het langst is. De IGJ kijkt vooral naar de kwaliteit van de (netwerk)zorg bij de zorgaanbieders. De NZa kijkt vooral naar wat de zorgverzekeraars doen tegen lange wachttijden. En of zorgaanbieders hun wachttijden openbaar maken.
Hoe we toezicht houden op wachttijden in de ggz
De inspectie houdt sinds 2018 toezicht op wachttijden in de ggz. We voeren samen met de NZa gesprekken met betrokken partijen, waaronder de regionale taskforces wachttijden. In deze taskforces zitten grote en kleine ggz-aanbieders, huisartsen, zorgverzekeraars, gemeenten, clientvertegenwoordiging en ervaringsdeskundigen.
We kijken naar wat goed gaat, wat beter kan en wat partijen daarvoor nodig hebben. Over deze gesprekken brachten we een aantal rapportwen uit. Hierin staan aanbevelingen voor de partijen in de taskforces, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de landelijke stuurgroep Toegankelijkheid & Wachttijden ggz. De stuurgroep bestaat uit de belangrijkste koepelorganisaties en is in 2020 ingesteld door het ministerie van VWS.
Toezicht in 2024
In 2024 betrokken wij de afspraken over de gewenste samenwerking uit het Integraal Zorgakkoord bij ons toezicht. In dit akkoord is vastgelegd dat goede samenwerking in de zorg belangrijk is. Om dat te bereiken is afgesproken:
- Voor iedere regio zijn in 2023 regiobeelden gemaakt die de basis vormen voor de ontwikkeling van regioplannen.
- In 2024 was het doel om een zo uniform mogelijke organisatie te ontwikkelen voor de samenwerking tussen huisartsenzorg, ggz en sociaal domein voor, tijdens en na de zorgverlening- en ondersteuningstrajecten. Die werkwijze moet zijn afgestemd op de regio en de landelijke gemaakte afspraken hierover.
Deze afspraken moeten leiden tot meer passende en toegankelijke zorg en daardoor tot vermindering van wachttijden in de ggz, voor onder andere mensen met complexe psychische problematiek die vastlopen op meerdere levensgebieden.
Toezichtronde 2024: onderzoek regionale netwerken
De IGJ werkt samen met de NZa in het toezichttraject. Daarbij onderzochten wij het regionale netwerk in 4 zorgkantoorregio’s om te zien hoe de samenwerking verloopt tussen grote en kleine ggz-aanbieders, huisartsen (inclusief POH-ggz) en het gemeentelijk sociaal domein, dat breder is dan alleen Wmo. We betrekken ook zorgverzekeraars en het perspectief van cliënten (via onder andere ervaringsdeskundigen en ervaringsdeskundig aanbod) bij dit traject.
Aandachtspunt: doelgroep met complexe problematiek
Ons speciale aandachtspunt in deze toezichtronde was de kwaliteit en toegankelijkheid van zorg voor mensen met complexe ggz problematiek die vastlopen op meerdere levensgebieden. Deze groep is kwetsbaar en kan meestal niet goed voor zichzelf opkomen, waardoor zij binnen de ggz niet genoeg of niet de juiste zorg en aandacht krijgen.
We beoordeelden in iedere regio de rollen, taken en verantwoordelijkheden van de verschillende partijen om te zien hoe zij invulling geven aan hun verplichtingen op het gebied van de zorg voor deze mensen met complexe problematiek. Verder betrokken wij in deze toezichtronde de resultaten van het eerder uitgevoerde toezicht op de regionale arbeidsmarktproblematiek. Waarbij we vroegen of er voldoende personeel beschikbaar is om deze doelgroep tijdig passende zorg te bieden.
Resultaten van de toezichtrondes
Wij maakten voor iedere regio een korte rapportage met de resultaten van ons toezicht. De IGJ en de NZa doen aanbevelingen aan de betrokken partijen in de betreffende regio. In 2025 publiceren we een factsheet met het overzicht van het hele toezichttraject in de 4 regio’s.
In het najaar van 2022 deden de IGJ en NZa toezichtronde in 9 regio’s met lange wachttijden. Dit was een vervolgronde na het toezicht in 2021. We zien dat partijen in het veld steeds meer regionaal samenwerken. Ondanks de inzet zien we geen effect op de wachttijden in de regio. De aantallen blijven gelijk. Dit komt omdat de vraag naar geestelijke gezondheidszorg landelijk is gestegen. Ook blijft het personeelstekort een probleem. En er zijn landelijk onvoldoende (rand)voorwaarden om een betere samenwerking mogelijk te maken. De IGJ en de NZa doen aanbevelingen aan de betrokken partijen, waaronder:
- Werk met alle betrokken partijen (zorgaanbieders, zorgverzekeraars, VWS) aan bewustwording rond de (on)mogelijkheden van de ggz bij mentale problemen. De vraag naar de ggz in Nederland is groter dan de sector kan bieden. Behandeling in de ggz biedt niet altijd een antwoord op de (mentale) problemen van burgers.
- Ontwikkel beter regionaal inzicht in hulpvraag (met behulp van regiobeelden) en zorgaanbod. Een betere toegankelijkheid van de ggz en goede samenwerking met huisarts en het sociaal domein is vooral belangrijk voor de kwetsbare groep mensen met ernstige psychiatrische problemen.
- Maak regioplannen concreet en evalueer ze. Betrokken partijen, zoals ggz, huisartsen en gemeenten, zijn aan zet om samen te werken. Maak daarbij ook gebruik van ervaringsdeskundigen. Hierdoor ontstaan meer mogelijkheden voor mensen om hun weerbaarheid en zelfregie te versterken. Maak expliciet wat je van elkaar kan verwachten.
- Versterk de (domeinoverstijgende) samenwerking vanuit het ministerie van VWS. Ondersteun samenwerking binnen de regio met financiële middelen.
Deze en meer conclusies en aanbevelingen staan in de rapportbrief Toezicht op aanpak wachttijden ggz, maart 2023 aan het ministerie van VWS. De aanbevelingen sluiten aan op de landelijke afspraken in het Integraal Zorgakkoord (IZa) in september 2022.
De toegankelijkheid van de geestelijke gezondheidszorg (ggz) staat al langere tijd onder druk. De zorgvraag stijgt, er zijn personeelstekorten en de coronapandemie verbetert de situatie niet. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en de Nederlands Zorgautoriteit (NZa) spraken in 8 regio’s met de hoogste wachttijden spraken met de daar aangestelde versneller.
Toezicht op regionale aanpak wachttijden ggz: resultaten verkenning mei-juli 2021.
Na de toezichtronde in 2021 deden de IGJ en NZa een aantal aanbevelingen aan de landelijke stuurgroep en het ministerie van VWS. Hierop namen zij onder andere de volgende maatregelen:
- De stuurgroep Toegankelijkheid & Wachttijden gzz bracht in 2022 een werkkaart uit. Deze werkkaart beschrijft welke rol iedere partij speelt in het omgaan met en terugdringen van de wachttijden in de regio’s.
- Het ministerie van VWS stelde in 2022 opnieuw subsidie beschikbaar voor de inzet van zogenoemde versnellers. Regio’s met lange wachttijden mochten subsidie aanvragen via ZonMW. De IGJ en NZa zien dat deze onafhankelijke personen waardevol zijn voor het opzetten en behouden van regionale samenwerking.