Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Zij hebben ook de wettelijke taak het toezicht op de uitvoering van de Wmo, het Wmo-toezicht, te organiseren. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) heeft de wettelijke taak daarover elk jaar te rapporteren. Deze rapportage gaat over het kwaliteitstoezicht Wmo in 2025.

We zien dat gemeenten veel tijd en energie steken in het toezicht. Vooral in het toezicht dat gedaan wordt naar aanleiding van verplichte meldingen van één of meer calamiteiten of vanwege ontvangen signalen.

Deze invulling van het Wmo-toezicht leidt tot de vraag wat het effect is van dit toezicht? Het antwoord op deze vraag kunnen gemeenten geven door met elkaar, met de Wmo-aanbieders, met bestuurders en met inwoners na te denken over de vorm en de effectiviteit van het Wmo-toezicht.

In deze rapportage sluiten we aan bij het Beleidskader Wmo-toezicht. In 2023 deed de staatssecretaris van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) verbetervoorstellen voor de taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de Wmo-toezichthouder en gemeenten. Dit leidde tot:

  • Het Stimuleringsprogramma toezicht Wmo, dat in 2025 van start is gegaan.
  • De Keuzehulp Wmo-toezicht van de VNG, met praktische handvatten voor gemeenten om het Wmo-toezicht te organiseren en in te richten, dat in 2025 is opgeleverd
  • Het model toetsingskader kwaliteitstoezicht van de VNG dat ook in 2025 is opgeleverd.
  • In 2025 zijn er opnieuw enkele stappen gezet in de ontwikkeling van het Wmo-toezicht. De beoogde wettelijke borging van onafhankelijkheid, inrichting, organisatie en transparantie van het Wmo-toezicht is eind 2025 nog niet gerealiseerd.

Evenals in voorgaande jaren delen we de uitkomsten van het onderzoek naar het Wmo-toezicht in 2025 in aan de hand van drie principes van goed toezicht: onafhankelijkheid, transparantie en samenwerking. Voor dit onderzoek hebben we een vragenlijst uitgezet onder alle gemeenten in Nederland.

Respons

Dit jaar deden 252 gemeenten mee aan het onderzoek naar het Wmo-toezicht. Voor 169 gemeenten vulden 30 samenwerkingsverbanden op het gebied van Wmo-toezicht de vragenlijst als groep in.

De vragenlijst die we hebben gebruikt is vergelijkbaar met voorgaande jaren. Naar aanleiding van ontvangen feedback is de vragenlijst op onderdelen aangepast.

Conclusies

Op basis van de aanbevelingen die de IGJ de afgelopen jaren heeft gedaan en de werking van het Stimuleringsprogramma hadden we verwacht dat deze rapportage inzichtelijk zou maken dat de onafhankelijkheid, transparantie en samenwerking van het Wmo-toezicht in 2025 verder zouden zijn verbeterd. De resultaten van het onderzoek over 2025 zijn echter vergelijkbaar met die van voorgaande jaren. We zien daarmee geen aantoonbare verbetering op deze punten als gevolg van de aanbevelingen die we eerdere jaren hebben gedaan.

De uitkomsten geven ons aanleiding om niet alleen naar de voortgang van het Wmo-toezicht te kijken, maar ook kritisch te reflecteren op de wijze waarop wij die voortgang als IGJ monitoren en hierover rapporteren. De resultaten zijn al meerdere jaren grotendeels vergelijkbaar, waardoor de vraag rijst of deze manier van monitoren en rapporteren voldoende bijdraagt aan inzicht in de ontwikkeling van de kwaliteit van het Wmo-toezicht. 

Onafhankelijkheid: verder versterken

Onafhankelijkheid is een belangrijk principe voor goed toezicht. Wmo-toezichthouders moeten hun werk onafhankelijk en zelfstandig kunnen uitvoeren en onafhankelijk hun oordeel kunnen geven. Dat betekent zonder inmenging van het college van burgemeester en wethouders of van anderen die zich bezighouden met beleid, inkoop en de toewijzing van voorzieningen. Onafhankelijkheid draagt bij aan het vertrouwen van inwoners.

Wij vragen opnieuw aandacht van de gemeenten om de onafhankelijkheid van het Wmo-toezicht te versterken. 

Het aantal gemeenten waar de onafhankelijke positie van de toezichthouder versterkt is, laat geen stijging meer zien. Terwijl dat wel gewenst is. Met het oog op de gewenste onafhankelijkheid is het noodzakelijk om situaties van functieverstrengeling te beëindigen.

Het vastleggen van de onafhankelijkheid van de Wmo-toezichthouder in een openbaar document kan worden versterkt bij de gemeenten:

  • die de keuzes voor de organisatie en inrichting van het Wmo-toezicht nog niet hebben beschreven of nog niet in een formeel toezichtbeleid hebben vastgesteld. 
  • die de onafhankelijkheid van het Wmo-toezicht in hun Wmo-toezichtbeleid nog niet hebben vastgesteld.
  • waar de Wmo-toezichthouder nog geen eigen werkprogramma opstelt.
  • waar nog steeds sprake is van functieverstrengeling. 

Bevindingen over onafhankelijkheid

Voorbeeld onafhankelijkheid

Transparantie: kan beter

Transparantie is een belangrijk principe voor goed toezicht: de overheid publiceert proactief informatie en maakt die voor iedereen toegankelijk, hetgeen ook in lijn is met de Wet open overheid (Woo). Wmo-toezichthouders moeten het toezichtproces en de uitkomsten ervan inzichtelijk maken. Het gaat om nut en noodzaak van toezicht, waarborgen voor onafhankelijkheid, de gemaakte keuzes, de bevindingen en het resultaat. Openbaarmaking van uitkomsten van toezicht geeft inwoners, gebruikers van voorzieningen en bestuurders van organisaties en gemeenten inzicht in de kwaliteit en mogelijkheden voor verbetering.

We zien dat de beschikbaarheid van kwantitatieve en kwalitatieve informatie over het Wmo-toezicht beter kan. Zorg daarom voor een professionele registratie van bezoeken, verplichte meldingen, onderzoeken en rapporten.

Een gemeente kan de transparantie over het proactief toezicht vergroten door: 

  • het verbeteren van de registraties.
  • het openbaar maken van het aantal bezoeken en het aantal gepubliceerde en ongepubliceerde rapporten.
  • het openbaar maken van de inhoud van de rapporten.

Een gemeente kan de transparantie over het reactief toezicht vergroten door:

  • het stimuleren van zorgaanbieders om verplichte meldingen te doen.
  • het verbeteren van de registraties.
  • het openbaar maken van het aantal onderzoeken en het aantal gepubliceerde en ongepubliceerde rapporten.
  • het openbaar maken van de rode lijnen uit het reactief toezicht.

Bevindingen over transparantie

Voorbeelden transparantie

Samenwerking: veel en gevarieerd

Wij benadrukken het belang van samenwerking. We vragen daarom opnieuw aandacht van de gemeenten en de wetgever om de samenwerking te verstevigen en wettelijk te borgen.

We zien dat de meeste gemeenten zich inzetten voor een goede organisatie en uitvoering van het Wmo-toezicht en dit steeds vaker in samenwerking doen. Maar dit geldt nog niet voor alle gemeenten. Er is veel variatie in de manier waarop gemeenten met elkaar samenwerken en in de mate van samenwerking.

Bevindingen over samenwerking

Voorbeeld samenwerking

Aanbevelingen

De IGJ doet een aantal aanbevelingen om de onafhankelijkheid en transparantie van het Wmo-toezicht te versterken. Ook wil de IGJ de onderlinge samenwerking van gemeenten op het terrein van het Wmo-toezicht stimuleren. Een groot deel van deze aanbevelingen is hetzelfde als in 2023 en 2024. Tegelijkertijd geven de resultaten aanleiding om de wijze waarop de ontwikkeling van het Wmo-toezicht wordt gemonitord en gerapporteerd opnieuw te bezien.

Over het onderzoek

Meer informatie

Heeft u vragen over deze rapportage? Of wilt u meer weten over de achterliggende gegevens die we daarvoor gebruikten? Neem dan contact met ons op via e-mail of telefoon.

Voor resterende vragen over de inrichting en uitvoering van het Wmo-toezicht of verzoeken tot contact kunnen gemeenten contact opnemen met de VNG via adviseursnalevingwmojeugdwet@vng.nl.