Rapport Wmo-toezicht 2023

• Net als in 2022 hebben de meeste gemeenten (92%) de keuzes voor de organisatie en inrichting van het Wmo-toezicht beschreven. Of zij zijn van plan om dit op korte termijn te gaan doen.
• 88% van deze gemeenten heeft dit beleid ook vast laten stellen. Meestal door het college van Burgemeester en Wethouders. In een kleine 30% van de gemeenten heeft de gemeenteraad dit gedaan. In sommige gevallen heeft het bestuur van het samenwerkingsverband het beleid vastgesteld. 

De meeste gemeenten hebben de onafhankelijkheid van de Wmo-toezichthouder geregeld. Het is belangrijk dat de toezichthouder onafhankelijk kan werken en onafhankelijk is in het oordeel. 

• Ruim 10% van de gemeenten heeft niets vastgelegd over het onafhankelijk kunnen werken van de toezichthouder. Andere gemeenten hebben dit wel gedaan of zijn van plan dit snel te doen. 
• Bijna 40% van de gemeenten heeft niet vastgelegd dat Wmo-toezichthouders onafhankelijk zijn in hun oordeel over de kwaliteit van de Wmo-dienstverlening. 
• Ruim 40% van de gemeenten heeft geregeld dat de Wmo-toezichthouder zelf het werkprogramma maakt. Dit doen zij op basis van eigen, onafhankelijke inzichten. 
• Functieverstrengeling, bijvoorbeeld als de Wmo-toezichthouder op hetzelfde moment de kwaliteitsmanager of juridisch adviseur is, staat recht tegenover onafhankelijkheid. In 29 gemeenten is er sprake van functieverstrengeling. Vanuit het belang van onafhankelijkheid is het goed dat er bij die gemeenten aandacht is voor afbouw hiervan.

Als gemeente Utrecht hebben we met de decentralisaties destijds weloverwogen besloten het Wmo-toezicht onder te brengen bij het accounthouderschap vanuit de gemeente. Gemeenten in de regio organiseerden het Wmo-toezicht gezamenlijk en hebben dat neergelegdbelegd bij de GGD-regio Utrecht. Inmiddels kijken we hier als gemeente Utrecht toch anders naar. Onafhankelijkheid en regionale samenhang van het toezicht is belangrijk. We hebben in 2023 besloten om aan te sluiten bij de organisatie en de inrichting van het kwaliteitstoezicht van de gemeenten in onze regio. - Gemeente Utrecht

De gemeenten Blaricum, Eemnes, Gooise Meren, Hilversum, Huizen, Laren en Wijdemeren hebben een traditie van samenwerken. Zij hebben dit vastgelegd in een gemeenschappelijke regeling Regio Gooi en Vechtstreek. Wmo-toezicht is hier onderdeel van, net als o.a. de GGD, Veilig Thuis en leerplicht.

De Wmo-toezichthouders spreken elke wethouder ieder jaar over de kwaliteitsonderzoeken bij zorgaanbieders, de aanbevelingen uit het Wmo-toezicht jaarverslag en de ontwikkelingen lokaal. Het jaarverslag van Wmo-toezicht staat ook op de agenda van het regionaal wethoudersoverleg. Hierdoor weten de Wmo-toezichthouders wat in de verschillende gemeenten speelt en is er op bestuurlijk niveau betrokkenheid bij het Wmo-toezicht.

De meeste gemeenten hebben hun keuze over de organisatie en inrichting van het Wmo-toezicht beschreven. Bijna twee derde van deze gemeenten heeft het beleid voor het Wmo-toezicht openbaar gemaakt. Bijvoorbeeld op de website van de eigen gemeente, het samenwerkingsverband, of via de websites www.officielebekendmakingen.nl of www.overheid.nl. Maar verschillende gemeenten hebben geen formeel vastgesteld Wmo-toezichtbeleid.

Iets meer dan de helft van de gemeenten die de vragenlijst hebben ingevuld geeft aan dat er in 2023 proactieve toezichtactiviteiten hebben plaatsgevonden. Maar 25% van deze gemeenten maakt de rapportages openbaar. In 30% van de gemeenten heeft de Wmo-toezichthouder in 2023 geen proactieve toezichtactiviteiten uitgevoerd. De rest van de gemeenten weten niet of dit is gebeurd.

Gemeenten geven aan dat zij in 2023 in totaal 789 proactieve toezichtbezoeken hebben uitgevoerd. Over 616 bezoeken hebben zij een rapport gemaakt. Ruim 35% van deze rapporten heeft de gemeente openbaar gemaakt. Van 173 bezoeken weten gemeenten niet of daarover een rapport is gemaakt. Meer dan 80 gemeenten geven aan geen informatie te hebben over de openbaarmaking van proactieve toezichtrapporten.

Deze cijfers laten zien dat veel gemeenten al proactief toezicht uitvoeren. Maar ook dat veel meer gemeenten deze toezichtvorm kunnen gebruiken. Er is verbetering mogelijk in de rapportage over deze bezoeken en de openbaarmaking daarvan.

Van de 237 gemeenten die aan dit onderzoek hebben meegedaan heeft bijna 80% het aantal meldingen opgegeven. In totaal gaat het om 539 meldingen en 402 onderzoeken in vervolg op een melding. Hiervan heeft de Wmo-toezichthouder 265 onderzoeken uitgevoerd. De aanbieder zelf heeft 137 onderzoeken uitgevoerd.

Wat valt op in het reactief toezicht in 2023 ten opzichte van 2022?

• In vergelijking met 2022 is het gemiddelde aantal gemelde calamiteiten per gemeente met 50% gestegen. Dat is een forse stijging. Dit kan betekenen dat er meer calamiteiten zijn. Een andere verklaring is dat dit wijst op een toename van de meldingsbereidheid bij Wmo-aanbieders en/of dat Wmo-aanbieders beter weten hoe en waar zij kunnen melden. Gezien de aandacht en inzet die we zien van gemeenten en toezichthouders voor het vergroten van de meldingsbereidheid verwachten wij het laatste. 
• Ook het percentage onderzochte calamiteiten is gestegen: van ruim 60% in 2022 naar ruim 70% in 2023. Deze stijging kan wijzen op een intensievere zoektocht naar de oorzaken. En het biedt kansen om er van te leren en gerichte verbeteracties uit te voeren.

Veruit de meeste gemeenten geven aan dat zij rapporten van het reactief toezicht niet openbaar maken. Deze terughoudendheid is begrijpelijk omdat er in deze rapporten vaak persoonlijke informatie staat. Opvallend is dat 19 gemeenten aangeven dat zij rapporten over het reactief toezicht wel openbaar gemaakt hebben.
 

• Ruim 75% van de gemeenten gebruikt de resultaten uit het Wmo-toezicht bij het maken of aanpassen van het Wmo-beleid. 30 gemeenten geven aan dat niet te doen. 
• 85% van de gemeenten gebruikt de bevindingen uit het Wmo-toezicht bij het maken van de inkoopdocumenten, het inkoopproces en het uitvoeren van het contractmanagement.
• Bijna 60% gebruikt de resultaten uit het Wmo-toezicht bij het geven van Wmo-voorzieningen aan inwoners.

Ruim 20% van de gemeenten kan geen kwantitatieve informatie over het Wmo-toezicht geven. Deze gemeenten weten niet hoeveel meldingen er bij hun binnenkomen. Zij hebben ook geen informatie over het aantal uitgevoerde onderzoeken. Of hoeveel toezichtrapporten zij openbaar hebben gemaakt. Dit is een gemiste kans. Deze informatie is niet alleen waardevol vanuit het oogpunt van transparantie. Het helpt ook om de leer- en verbetercyclus van het Wmo-toezicht en het gemeentelijke beleid te versterken.

• 43% van de gemeenten heeft het Wmo-jaarverslag 2023 openbaar gemaakt. De andere gemeenten hebben (nog) geen jaarverslag of hebben dit niet openbaar gemaakt. Dit is ongeveer gelijk aan voorgaande jaren. 
• Bij ruim 50% van de gemeenten hebben, naar aanleiding van het jaarverslag 2022, de Wmo-toezichthouder en de eindverantwoordelijke ambtenaar of de wethouder een gesprek gevoerd. 
• 47% van de gemeenten heeft het jaarverslag aangeboden aan de gemeenteraad. 
• 15 gemeenten hebben het jaarverslag aangeboden aan de adviesraad sociaal domein of een vergelijkbaar ander platform voor burgervertegenwoordiging.

Halverwege 2023 is de GGD Amsterdam gestart met het meldpunt Zorg en Jeugd. Hier kunnen mensen zorgen over de kwaliteit van Wmo-ondersteuning en de rechtmatigheid van pgb’s Wmo en Jeugdwet melden. Voor die tijd kwamen meldingen op verschillende plekken bij de gemeente binnen.

De gemeente heeft in 2023 gewerkt aan de bekendheid van het meldpunt. Dit hebben zij onder andere gedaan door te investeren in de samenwerking met relevante ketenpartners. En zij hebben een afwegingskader gemaakt om in te schatten of een melding moet leiden tot een verdiepend onderzoek. Doel hiervan is om goed overzicht te krijgen van alle meldingen en meldingen op een eenduidige manier behandelen.

GGD regio Utrecht ontdekte dat aanbieders onvoldoende wisten van de afspraken over het melden en onderzoeken van calamiteiten en geweldsincidenten. Zij deden in 2023 een onderzoek. Ze willen er namelijk voor zorgen dat de meldingsbereidheid groter wordt. Inmiddels weet GGD regio Utrecht waarom aanbieders niet altijd een melding doen. En ze weten wat ze er als toezichthouder aan kunnen doen.

Zo worden:

• definities duidelijker beschreven
• kijken ze met gemeenten hoe zij aanbieders beter kunnen informeren
• hebben ze de termijnen voor zelfonderzoek door de aanbieder verruimd
• en wordt het voor aanbieders makkelijker om een melding te doen.

Voor meer informatie over dit onderzoek: mail naar wmotoezicht@ggdru.nl

De gemeente Amsterdam heeft geïnvesteerd in een aanpak voor thematisch toezicht door de toezichthouder. In 2023 hebben zij thematisch onderzoek uitgevoerd naar effectief gebruik van de meldcode in de Wmo-praktijk. Dit onderzoek heeft zich gericht op de 65+doelgroep. Uit gegevens van de gemeente bleek dat huiselijk geweld en mishandeling een probleem is bij de ouderen in Amsterdam. Daarom heeft de gemeente Amsterdam voor deze doelgroep gekozen. Het onderzoek heeft belangrijke informatie opgeleverd over het nog beter onder de aandacht brengen van het belang van het hebben, kennen en gebruiken van een meldcode.

GGD Flevoland heeft in 2023 aan GGD Hart voor Brabant gevraagd om als onafhankelijke partij een onderzoek te doen naar een calamiteit. GGD Flevoland heeft het onderzoek niet zelf uitgevoerd omdat zij inhoudelijk betrokken waren bij de calamiteit. De afdeling Wmo-toezicht van GGD Hart voor Brabant heeft een netwerkonderzoek gedaan. Bij het netwerkonderzoek waren 8 verschillende organisaties betrokken. Zorgaanbieders, 2 afdelingen van GGD Flevoland, partijen in de wijk en de IGJ. De regionale gemeente heeft geholpen om alle betrokken partijen bij elkaar te brengen.

Het netwerkonderzoek liet een constructieve onderlinge samenwerking zien. Desondanks is er verbetering nodig op het gebied van coördinatie, mandaat en contacten met partijen in de wijk. Ook bevestigde het onderzoek dat vanuit beschermd wonen niet altijd de zorg geboden kan worden die nodig is.

In de organisatie en inrichting van het Wmo-toezicht werkt 90% van de gemeenten samen. Als voordelen van samenwerking noemen zij:

• eenduidigheid in beleid en aanpak
• gemakkelijke uitwisseling van gegevens
• betere aansluiting bij aanbieders die werken in meerdere gemeenten 
• kostenbesparing en minder administratieve lasten.

Er zijn 24 gemeenten die aangeven dat zij niet samenwerken. Het valt op dat dit in verhouding veel grote(re) gemeenten zijn.

De manier waarop gemeenten met elkaar samenwerken is heel verschillend: 

• Soms organiseert een groep gemeenten het toezicht regionaal. De samenwerking kan zich ook beperken tot 2 gemeenten.
• De helft van de gemeenten belegt de uitvoering van het toezicht gezamenlijk bij een GGD. Dit is of alleen het reactieve toezicht of zowel het proactieve als het reactieve toezicht.  
• Gemeenten tot 50.000 inwoners werken in verhouding vaker samen dan grotere gemeenten. 
• Bijna alle gemeenten zijn tevreden over de samenwerking. Gemiddeld waarderen zij de samenwerking met een 7,3.

Gemeenten willen graag een betere samenwerking van de Wmo-toezichthouder en de IGJ. Het biedt aanbieders duidelijkheid en ze hebben geen dubbele belasting vanuit het toezicht. Door inzichten uit Wmo-toezicht en IGJ-toezicht samen te voegen, ontstaat er een optelsom van kennis en ervaring. De IGJ onderschrijft dit belang en deze wens. Door de verschillende stelsels is dit echter makkelijker gezegd dan gedaan.

Wij zien wel mogelijkheden tot betere samenwerking:

• Door het stimuleringsprogramma dat in 2024 start om de kwaliteit van het Wmo-toezicht te verbeteren. Bijvoorbeeld door het bestaande afsprakenkader en het draaiboek toezicht bij te werken. 
• Een andere ontwikkeling die een bijdrage gaat leveren is de komst van een gemeenschappelijk toetsingskader voor het Wmo-toezicht. 
• Wij gaan als inspectie zelf meer investeren in een meer uniforme benadering van het Wmo-toezicht vanuit onze verschillende afdelingen.

Binnen de regio Fryslân hebben we iedere 6 weken een platformoverleg met alle Friese toezichthouders Wmo. Binnen dit overleg bespreken we onder andere casuïstiek en wisselen we kennis uit. - Gezamenlijke toezichthouders in Friesland

De 3 grote gemeenten en 11 kleinere gemeenten in Twente werken constructief samen in het toezicht op de Wmo. Eigenlijk gebeurt alle kwaliteitstoezicht al gezamenlijk of in goed onderling overleg. Tegelijkertijd doen we dat nog wel vanuit ieders eigen mandaat, werkwijze en aansturing. Het lonkende perspectief is dat we onder andere het Wmo-toezicht onder gaan brengen op één gezamenlijke plek. Dat vraagt bestuurlijke keuzes over mandatering, inzet van middelen en aansturing van mensen. De tijd is bijna rijp om daarover in de regio Twente keuzes te maken. - Toezichthouder gemeente Almelo

In de regio Rotterdam-Rijnmond wilden de wethouders graag structurele samenwerking tussen de gemeenten en het Wmo-toezicht. Zij vinden het bijvoorbeeld belangrijk om signalen te bespreken en willen het melden van calamiteiten onder de aandacht brengen bij Wmo-aanbieders. Inmiddels zijn er in de meeste gemeenten in de regio vaste overlegmomenten tussen de gemeenten de toezichthouders. Daarbij zijn ook beleidsadviseurs en contractmanagers aanwezig.

De Wmo-toezichthouders (GGD Rotterdam-Rijnmond) hebben een contactpersoon voor elke regiogemeente. Daardoor zijn zij makkelijker bereikbaar en worden vragen en signalen nu sneller en effectiever opgepakt. De Wmo-toezichthouders hebben daarnaast jaarlijks een gesprek met de wethouders.

In de regio Midden-Holland werken we steeds nauwer samen. Op het gebied van inkoop en contractmanagement doen we dit al geruime tijd en sinds 2020 zetten we steeds meer stappen voor de regionale inzet op toezicht. Per 1 januari 2025 wordt deze regionale samenwerking voortgezet als een gemeenschappelijke regeling.

Door de politieke steun om toezicht goed te organiseren, is het team van toezichthouders sinds maart 2023 gegroeid naar 4 toezichthouders. Momenteel is er nog geen vastgesteld beleidsplan, maar de basis van het regionaal toezicht staat. Het signaal-gestuurd toezicht is doorontwikkeld en er is een start gemaakt met de voorbereiding voor het risico-gestuurd toezicht. Daarmee krijgen we steeds een beter beeld van het Wmo-toezicht (kwaliteit en rechtmatigheid) dat we willen en nodig hebben voor ons zorglandschap. (Gemeenten Bodegraven-Reeuwijk, Gouda, Krimpenerwaard Waddinxveen en Zuidplas)

In de regio Fryslân is door de verschillende toezichthouders (van gemeenten en de GGD) in 2023 een gezamenlijk toezichttraject uitgevoerd bij 1 aanbieder in de regio omdat er zorgen waren over deze aanbieder. Vooraf is overlegd op welke manier het haalbaar was om gezamenlijk onderzoek te doen. Er is een gezamenlijk toetsingskader opgesteld. Alle toezichthouders hebben vervolgens op dezelfde ochtend een bezoek gebracht aan de aanbieder. Elke toezichthouder deed dat bij een locatie binnen de eigen gemeente. Op elke locatie is gesproken met verschillende partijen zoals de manager, begeleiders en cliënten. Na deze ochtend zijn de bevindingen gebundeld uitgebracht in 1 rapport.

Op de website van de IGJ staat een pagina met informatie voor gemeenten en voor gemeentelijke toezichthouders. We geven antwoord op de meest gestelde vragen en we hebben op een rij gezet welke toetsingskaders wij zelf gebruiken.

Op deze pagina staat ook de link naar het formulier om calamiteiten bij de IGJ te melden. Gemeenten of Wmo-toezichthouders kunnen via deze pagina contact met de IGJ opnemen als er situaties zijn waar Wmo-toezicht en toezicht door de IGJ elkaar raken.

Onafhankelijkheid

• Organiseer de uitvoering van het toezicht buiten de directe invloedssfeer van het college van B&W
• Zorg ervoor dat de persoon die de functie van toezichthouder heeft daarnaast geen andere functie namens of in dienst van de gemeente of inkooporganisatie heeft.

Transparantie

• Trek samen op met gemeenten in de regio op het gebied van de beleidsontwikkeling van het Wmo-toezicht.
• Laat de gemeenteraad periodiek het toezichtsbeleid vaststellen. Beschrijf daarin in ieder geval:
  • hoe vorm en invulling geven aan het kwaliteitstoezicht. Dit geldt voor zowel het calamiteitentoezicht als het proactieve toezicht.
  • een afweging voor de openbaarmaking van toezichtrapportages. Neem als uitgangspunt dat de gemeente rapportages over proactief toezicht openbaar maakt.

• Zorg ervoor dat de gemeenteraad elk jaar een jaarverslag over het Wmo-toezicht krijgt.
• Betrek de inwonervertegenwoordiging bij de ontwikkeling en evaluatie van het Wmo-toezicht. Bijvoorbeeld in de vorm van een adviesraad sociaal domein.
• Zorg voor een cyclus van actief leren en verbeteren op basis van de inzichten uit het Wmo-toezicht.
• Informeer inwoners, gebruikers van Wmo-voorzieningen, zorgprofessionals en -organisaties actief over het doen van meldingen als er twijfels zijn over de kwaliteit van de Wmo-dienstverlening of bij calamiteiten.

Samenwerking

• Trek samen op met gemeenten in de regio bij het beleggen en uitvoeren van het Wmo-toezicht. Kies hiervoor een logische schaal en partij.

Onafhankelijkheid

• Stel onafhankelijk een werkprogramma op.

Transparantie

• Informeer inwoners, gebruikers van Wmo-voorzieningen, zorgprofessionals en -organisaties actief over het doen van meldingen als er twijfels zijn over de kwaliteit van de Wmo-dienstverlening of bij calamiteiten.

Samenwerking

• Zorg dat het implementatieprogramma stimuleert dat Wmo-toezichthouders op een gelijke manier gaan werken. Bijvoorbeeld door het gebruik van het nieuwe model toetsingskader.
• Zorg dat in het implementatieprogramma de afspraken over samenwerking tussen Wmo-toezichthouders, IGJ en andere relevante rijksinspecties geactualiseerd worden.

Samenwerking

• Investeer in de verbetering van de samenwerking met Wmo-toezichthouders.