Perspectief vanuit de wetenschap
Anne-Mette Hermans, sociaal wetenschapper Tilburg University
Uit de meldingen die de inspectie ontvangt, blijkt dat veel mensen botox- en fillerbehandelingen zien als een relatief eenvoudige ingreep. Volgens Anne-Mette Hermans hangt dat samen met een bredere maatschappelijke ontwikkeling: de normalisering van cosmetische behandelingen. In haar onderzoek kijkt zij onder andere naar de ervaringen van cliënten, de rol van sociale media en de manier waarop behandelaren hun verantwoordelijkheid invullen.
Waar richten jouw onderzoeken zich op?
Ik onderzoek hoe aanbieders en behandelaars hun rol en verantwoordelijkheid zien, maar ook bijvoorbeeld hoe cosmetische behandelingen, zoals die met botox en fillers, worden gepresenteerd aan het publiek.
Daarnaast kijk ik naar de ervaringen van mensen deze behandelingen ondergaan, of zoals ze in de wetenschappelijke literatuur worden genoemd, ‘patiënt-consumenten’. Hoe normaal vinden zij cosmetische behandelingen? Welke factoren spelen een rol bij hun keuze? Welke invloed hebben sociale media? En wat zijn de gevolgen als een behandeling misgaat?
Je onderzoeken laten zien dat cosmetische behandelingen steeds normaler worden. Waar zie je dat aan en wat zijn de gevolgen?
Uit mijn onderzoek blijkt dat jongvolwassenen en pubers enorm overschatten hoeveel mensen een cosmetische behandeling ondergaan. Dat laat zien hoe genormaliseerd deze behandelingen zijn.
Dat betekent niet dat zij automatisch zelf een behandeling willen ondergaan. Tegelijkertijd sprak ik ook met jongeren die al vóór hun 18e achttiende een verlanglijstje hadden voor cosmetische ingrepen. De vraag is wat normalisatie op langere termijn doet. Wanneer deze jongeren in de toekomst zelf geconfronteerd worden met de eerste tekenen van veroudering zoals rimpels, kiezen ze misschien sneller voor een behandeling.
Je onderzocht ook de gevolgen van complicaties en schade na behandelingen. Wat viel daarbij op?
Veel mensen denken bij schade en complicaties aan fysiek ongemak en pijn. Toen ik voor onderzoek meeliep bij het complicatiespreekuur van het Erasmus MC en daar mensen interviewde, dacht ik: volgens mij is het verhaal groter en gaat het verder dan fysieke schade. De psychologische en sociale schade bleken minstens net zo groot en ingrijpend te zijn.
Sommige mensen raken bijvoorbeeld in een sociaal isolement doordat zij zich schamen voor de gevolgen van een mislukte fillerbehandeling aan het gezicht. Ze durven niet meer naar hun werk, vermijden sociale contacten of gaan geen nieuwe relatie aan. Het laat zien dat dat de impact van een complicatie verder gaat dan alleen de medische gevolgen.
"Ik zag dat advertenties van klinieken de medische aspecten bijna niet benoemen."
Wat verraste je het meest tijdens die gesprekken met patiënten?
Mijn laatste vraag was altijd: hoe kijk je nu naar cosmetische behandelingen? Het antwoord verraste me: bijna iedereen wilde alsnog een behandeling, maar dan misschien een ander type of bij een andere arts. Het schoonheidsideaal bleek zo dwingend dat ze het niet konden loslaten. Over de complicatie dachten ze ook: dit was pech, het zal vast niet 2 keer achter elkaar misgaan.
Krijgen mensen voordat ze naar een consult gaan voldoende informatie over bijvoorbeeld de risico’s?
Informatievoorziening door aanbieders van botox- en fillerbehandelingen begint al voordat iemand een consult heeft. Ze informeren mogelijke patiënt-consumenten vaak als eerste via sociale media. Een paar jaar geleden onderzocht ik de Instagram-marketing van cosmetische klinieken in Nederland en Engeland. Ik zag dat de advertenties de medische aspecten bijna niet benoemen. Ze gaan alleen over positieve zaken: dat de behandeling weinig voorstelt, dat je even tijdens je lunchpauze langs kunt gaan en na een kwartiertje weer buiten staat. Als het over het eindresultaat gaat, is de boodschap vooral hoe mooi je er achteraf uitziet.
Minder dan 1 procent van de Instagram-posts van Nederlandse klinieken benoemde de risico’s of het herstel na cosmetische behandelingen. Daardoor ontstaat eerder het beeld dat het om vrijwel risicoloze ingrepen gaat. Er zijn gelukkig ook allerlei initiatieven om deze situatie in de sector te verbeteren. Er zijn veel artsen die zich inzetten om de kwaliteit te waarborgen en te zorgen dat alle behandelaars bevoegd en bekwaam zijn.
"Vanwege de kans op complicaties is het belangrijk dat mensen vooraf weten waar zij terechtkunnen als er iets misgaat."
Wat zou iedereen moeten controleren voordat hij of zij een botox- of fillerbehandeling ondergaat?
De Fillercheck is een welkom hulpmiddel dat jonge patiënt-consumenten helpt om de belangrijkste punten na te lopen voordat zij een behandeling ondergaan.
Maar zelfs al kies je voor een bevoegde en bekwame behandelaar die als goed bekendstaat, dan bestaat er nog steeds een kans op complicaties. Daarom is het minstens zo belangrijk dat mensen vooraf weten waar zij terechtkunnen als er iets misgaat.
Kun je dat toelichten?
In mijn werk zie ik dat veel mensen na een complicatie vaak een heel lange weg moeten afleggen voordat ze de juiste hulp vinden. Ze worden van het kastje naar de muur gestuurd. De aanbieder erkent het probleem niet of zegt niet te kunnen helpen. Vervolgens wordt er elders hulp gezocht, meestal eerst bij de huisarts. Maar ook daar is niet altijd voldoende kennis over complicaties. Mensen geven ook aan dat huisartsen zeggen: ‘eigen schuld, dikke bult’.
In Nederland kunnen we mensen met complicaties op dit moment geen duidelijk pad bieden, dat aangeeft waar ze heen kunnen en wat hun rechten zijn. Terwijl juist snelle en deskundige hulp belangrijk kan zijn.
"Mensen moeten vooraf een realistisch beeld krijgen van zowel de voordelen als de risico’s van een behandeling."
Wat is er nodig?
Praktisch gezien denk ik dat we in Nederland meer in kunnen zetten op preventie, goede voorlichting, en ook goede zorg wanneer er toch sprake blijkt van complicaties. Mensen moeten vooraf een realistisch beeld krijgen van zowel de voordelen als de risico’s van een behandeling.
Ik denk dat een landelijke samenwerking tussen overheid, de verscheidene beroepsverenigingen, een vertegenwoordiging van patiënt-consumenten en wetenschappelijke partners kan helpen om de kwaliteit van de cosmetische zorg waaronder injectables zoals botox en fillers, te verbeteren. Ook moet er meer aandacht komen voor de maatschappelijke druk die uitgaat van het schoonheidsideaal en de invloed daarvan op de keuzes die mensen maken.